ترکیبات

درخصوص سوالی که یکی از بازدید کنندگان پرسیده بودند 

ترکیب اضافی به دو حالت است . ترکیب لفظی .ترکیب معنوی 

اضافة لفظى‌:

 اضافة یك‌ صفت‌ شبیه‌ به‌ فعل‌ (اسم‌ فاعل‌، اسم‌ مفعول‌ و صفت‌ مشبهه‌) را كه‌ بر زمان‌ حال‌ یا آینده‌ و بر دوام‌ و استمرار دلالت‌ كند - و به‌ تعبیر نحویان‌ شبیه‌ به‌ فعل‌ مضارع‌ باشد -به‌ معمول‌ خود اضافة لفظى‌ نامیده‌اند، مانندِ: ضارب‌ُ زید½، مضروب‌ الاب‌ و حسن‌ الوجه‌ 

در اینگونه ترکیبات مضاف میتواند ال یا تنوین بگیرد . 
دستورنویسان‌ جواز دخول‌ حرف‌ تعریف‌ «ال‌» بر مضاف‌ را در اضافة لفظى‌ به‌ 5 مورد محدود كرده‌اند: 1. مضاف‌ٌالیه‌ حرف‌ تعریف‌ «ال‌» داشته‌ باشد؛ 2. مضاف‌ٌالیه‌ به‌ كلمه‌ای‌ كه‌ «ال‌» دارد، اضافه‌ شده‌ باشد، مثل‌ الضارب‌ُ رأس‌ِ الجانى‌؛ 3. مضاف‌ٌالیه‌ خود به‌ ضمیری‌ اضافه‌ شده‌ باشد كه‌ مرجع‌ آن‌ «ال‌» گرفته‌ باشد، مثل‌ الودُّ انت‌ِ المستحقةُ صَفوِه‌؛ 4. مضاف‌ مثنى‌ باشد؛ 5. مضاف‌ جمع‌ باشد (ابن‌ هشام‌، اوضح‌، 3/92-97؛ ابن‌ عقیل‌، 2/47)؛ آنان‌ در مواردی‌ چون‌ ضارب‌ُ زید½ كه‌ مضاف‌ٌالیه‌ یك‌ اسم‌ خاص‌ است‌، افزودن‌ حرف‌ تعریف‌ را جایز نمى‌دانند؛


واما در اضافه معنوی 

در اضافة معنوی‌ مضاف‌ و مضاف‌ٌالیه‌ كاملاً به‌ هم‌ پیوسته‌اند و جدایى‌ آنها بجز در شرایطى‌ خاص‌ (نك: زمخشری‌، 42؛ ابن‌ یعیش‌، 3/19-20؛ ابن‌ انباری‌، 2/427-436؛ نمر، 80 -96) امكان‌پذیر نیست‌ و به‌ همین‌ سبب‌، هر كلمه‌ای‌ كه‌ مضاف‌ را وصف‌ مى‌كند، پس‌ از مضاف‌ٌالیه‌ قرار مى‌گیرد، مثل‌ كتاب‌ُالله‌ِ العزیزُ (بلاشر، 323 ؛ نیز نك: آذرنوش‌، 1/78-79). در این‌ نوع‌ اضافه‌، مضاف‌ هرگز حرف‌ تعریف‌ «ال‌» نمى‌پذیرد (سیبویه‌، 1/199؛ آذرنوش‌، 1/49). اما كوفیان‌ معتقدند درصورتى‌ كه‌ مضاف‌ اسم‌ عدد باشد، مى‌تواند «ال‌» بگیرد و تركیبهایى‌ نظیر: الثلاثة اثواب‌ِ را درست‌ دانسته‌اند (نك: استرابادی‌، 2/216). 
در شكلهای‌ مثنى‌ و جمع‌ سالم‌، حرف‌ نون‌ حذف‌ مى‌گردد، به‌ نحوی‌ كه‌ گوینده‌ مى‌تواند به‌ آسانى‌ از مضاف‌ عبور كرده‌، مضاف‌ٌالیه‌ را تلفظ كند، مثل‌ ابنا الملك‌ِ (به‌ جای‌ِ ابنان‌ِ الملك‌) و بنو الملك‌ِ (به‌ جای‌ بنون‌ الملك‌) (نك: ابن‌ هشام‌، همان‌، 325-326). 
برخى‌ دستورنویسان‌ با در نظر گرفتن‌ معنا، اضافة معنوی‌ را به‌ 10 نوع‌ تقسیم‌ كرده‌اند: 1. اضافة ملكى‌، مثل‌ كتاب‌ زید؛ 2. اضافة استحقاق‌، مثل‌ باب‌ الدار؛ 3. اضافة جنس‌، مثل‌ ثوب‌ خز؛ 4. اضافة تخصیص‌، مثل‌ بسم‌الله‌؛ 5. اضافة تشریف‌، مثل‌ بیت‌الله‌ (دربارة اضافة اسم‌ به‌ لفظ جلالة «الله‌»، نك: ثعالبى‌، 400-401)؛ 6. اضافة اشاری‌، مثل‌ كاتبى‌؛ 7. اضافة كل‌ به‌ جزء، مثل‌ عبد بطنه‌؛ 8. اضافة تبعیض‌، مثل‌ نصف‌ المال‌؛ 9. اضافة موصوف‌ به‌ صفت‌، مثل‌ صلاة الاولى‌؛ 10. اضافة صفت‌ به‌ موصوف‌، مثل‌ «وَ اَنَّه‌ُ تَعالى‌ جَدُّ رَبَّنا...» (جن‌/72/3) (= ربنا الجد) (ابوحیان‌، تذكرة...، 488-489). 


امیدوارم که این خواننده عزیزپاسخ سوال خود را گرفته باشد . 






موضوع: دانش افزایی دبیران عربی، عمومی،
[ پنجشنبه 21 بهمن 1395 ] [ ساعت 17 و 29 دقیقه و 04 ثانیه ] [ خ آمنه آقایی ]